Η διδασκαλία της γραμματικής στην ελληνική ως δεύτερη/ξένη γλώσσα


Σε ποιους απευθύνεται το άρθρο;
Σε εκπαιδευτικούς που διδάσκουν την Ελληνική ως δεύτερη/ξένη γλώσσα.

Τίτλος
Η Διδασκαλία της Γραμματικής στην Ελληνική ως δεύτερη/ξένη γλώσσα.

Σύντομη Περίληψη
Στο άρθρο αυτό γίνεται παρουσίαση κάποιων σκέψεων που αφορούν στις επιλογές των εκπαιδευτικών στη διδασκαλία γραμματικών στοιχείων στην Ελληνική ως δεύτερη/ξένη γλώσσα. Γίνεται προσπάθεια να καταγραφούν κάποιοι προβληματισμοί ως απαντήσεις σε τρία βασικά ερωτήματα: α. Είναι απαραίτητη η διδασκαλία της γραμματικής στην Ελληνική ως δεύτερη/ξένη γλώσσα; β. Πώς διδάσκω τη γραμματική στη δεύτερη/ξένη γλώσσα και γ. Πού μπορώ να βρω βοηθητικό υλικό (δραστηριότητες και άρθρα) για τη διδασκαλία της γραμματικής;

Πλήρες κείμενο
Η διδασκαλία της γραμματικής αποτελεί θέμα που συνήθως προβληματίζει τους/τις εκπαιδευτικούς, ως προς τις διδακτικές επιλογές που κάνουν στην προσέγγιση των γραμματικών φαινομένων, είτε πρόκειται για διδασκαλία πρώτης γλώσσας είτε αφορά στη διδασκαλία δεύτερης/ξένης γλώσσας.

Στα μαθήματα δεύτερης/ξένης γλώσσας, οι συνήθεις πρακτικές είναι από τη μια η περιορισμένη διδασκαλία της γραμματικής, και από την άλλη, αντίθετα, η υιοθέτηση μηχανιστικών, αποπλαισιωμένων και δομικού τύπου δραστηριοτήτων. Δεν είναι δε καθόλου σπάνια η ανάθεση εργασιών στα παιδιά του τύπου «κλίνω ρήματα και ουσιαστικά σε όλα τα πρόσωπα» ή «κάνω χρονική αντικατάσταση ρημάτων», βάζοντάς τα στη διαδικασία να συμπληρώνουν ατέλειωτους καταλόγους ρημάτων και ουσιαστικών, κάτι που δεν τα υποστηρίζει στη λειτουργική κατανόηση και χρήση της γραμματικής.

Τα ερωτήματα έτσι, που απασχολούν τις/τις εκπαιδευτικούς, αφορούν κυρίως στο «πόση γραμματική» και «με ποιο τρόπο» διδάσκεται στην Ελληνική ως δεύτερη γλώσσα, ώστε να υποστηρίξουμε τα παιδιά στην παραγωγή ορθών γραμματικών δομών με γραμματική ακρίβεια και ευχέρεια, στο πλαίσιο της αυθεντικής επικοινωνίας. Στο παρόν άρθρο, παρουσιάζονται κάποιες σκέψεις ως προς τις επιλογές μας στη διδασκαλία της γραμματικής, μέσω της καταγραφής κάποιων προβληματισμών

Είναι απαραίτητη η διδασκαλία της γραμματικής στην Ελληνική ως δεύτερη/ξένη γλώσσα;

Η επικράτηση της επικοινωνιακής μεθόδου διδασκαλίας στις γλώσσες τα τελευταία χρόνια, μας έχει δώσει βασικά εργαλεία και έχει βάλει τις διδακτικές μας επιλογές σε άλλες βάσεις, προσφέροντάς μας έννοιες όπως «περίσταση επικοινωνίας», καθώς και μας έκανε να συνυπολογίζουμε σε κάθε διδακτική ενότητα τις τέσσερις μακροδεξιότητες (κατανόηση και παραγωγή προφορικού και γραπτού λόγου) (Μητσιάκη, 2018).

Όμως, παράλληλα με την επικράτηση της επικοινωνιακής μεθόδου παρατηρήθηκε και ο παραγκωνισμός της σημασίας της διδασκαλίας και της γραμματικής δομής στον επικοινωνιακό λόγο και στην αυθεντική επικοινωνία, κάτι όμως που θεωρείται απαραίτητο, αφού η γλωσσική ικανότητα δεν περιλαμβάνει αποκλειστικά την ανάπτυξη των βασικών διαπροσωπικών επικοινωνιακών δεξιοτήτων αλλά στοχεύει τελικά, στην ανάπτυξη της γνωστικής ακαδημαϊκής γλωσσικής ικανότητας (
Cummins, 2005).

Η διδασκαλία της γραμματικής, κρίνεται απαραίτητη στη διδασκαλία γλωσσών, κάτι εξάλλου το οποίο καθορίζεται και από το Κοινό Ευρωπαϊκό Πλαίσιο Αναφοράς για τις γλώσσες. Με βάση το Κ.Ε.Π.Α. (2008: 130) «Η γραμματική ικανότητα είναι η ικανότητα του ομιλητή/της ομιλήτριας να κατανοεί και να εκφράζει σημασία μέσω της παραγωγής και αναγνώρισης καλοσχηματισμένων φράσεων και προτάσεων». Μάλιστα, το Κ.Ε.Π.Α., καθορίζει και τις αναμενόμενες «γραμματικές γνώσεις» ανά επίπεδο, περιγράφοντές τις, ως εξής (Κ.Ε.Π.Α., 2008: 132):

 

 

ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΑΚΡΙΒΕΙΑ

Γ2

Διατηρεί τον γραμματικό έλεγχο πολύπλοκων δομών σταθερά, ακόμα και όταν η προσοχή του/της είναι στραμμένη αλλού (π.χ. στον σχεδιασμό του τι θα πει παρακάτω, στην παρατήρηση των αντιδράσεων των άλλων).

Γ1

Διατηρεί σταθερά υψηλό βαθμό γραμματικής ακρίβειας∙ τα λάθη σπανίζουν και δεν εντοπίζονται εύκολα.

 

 

Β2

Καλός γραμματικός έλεγχος∙ περιστασιακές «παραδρομές» ή μη συστηματικά λάθη και μικροπροβλήματα στη δομή της πρότασης πιθανόν να εξακολουθούν να υπάρχουν, είναι όμως σπάνια και συχνά μπορούν να διορθωθούν αναδρομικά.

Επιδεικνύει σχετικά υψηλό βαθμό γραμματικού ελέγχου. Δεν κάνει λάθη που να οδηγούν σε παρανόηση.

 

 

Β1

Επικοινωνεί με αρκετή ακρίβεια σε γνώριμα συμφραζόμενα∙ γενικά καλός έλεγχος αν και με αισθητή επίδραση της μητρικής γλώσσας. Γίνονται λάθη, αλλά είναι ξεκάθαρο τι προσπαθεί να εκφράσει.

Χρησιμοποιεί με αρκετή ακρίβεια ένα ρεπερτόριο από συχνόχρηστες «ρουτίνες» και σχήματα που σχετίζονται με πιο προβλέψιμες περιστάσεις.

 

Α2

Χρησιμοποιεί σωστά κάποιες απλές δομές, αλλά εξακολουθεί συστηματικά να κάνει στοιχειώδη λάθη – για παράδειγμα έχει την τάση να μπερδεύει τους χρόνους και να ξεχνά να σημαδεύει τη γραμματική συμφωνία∙ παρ’ όλα αυτά, συνήθως είναι ξεκάθαρο τι προσπαθεί να πει.

Α1

Έχει περιορισμένο μόνο έλεγχο λίγων γραμματικών δομών και προτασιακών σχημάτων σε ένα ρεπερτόριο που το έχει μάθει.














Η απάντηση έτσι, στο ερώτημα του κατά πόσο η διδασκαλία της γραμματικής είναι απαραίτητη είναι σαφώς θετική, κάτι που μας οδηγεί στον προβληματισμό για την υιοθέτηση των κατάλληλων προσεγγίσεων.

 
Πώς διδάσκω τη γραμματική στη δεύτερη/ξένη γλώσσα;

Η προσέγγιση στη διδασκαλία των γραμματικών φαινομένων στη δεύτερη/ξένη γλώσσα, ενδείκνυται, με βάση το Κ.Ε.Π.Α. (2008: 131), να μην γίνεται «με απομνημόνευση και αναπαραγωγή τους ως τυποποιημένων εκφράσεων». Μεταξύ άλλων, το Κ.Ε.Π.Α. (2008: 175-176) συστήνει οι μαθητές/μαθήτριες να αναπτύξουν τη γραμματική τους ικανότητα «επαγωγικά, με την έκθεση σε νέο γραμματικό υλικό σε αυθεντικά κείμενα καθώς το συναντούν», και «επαγωγικά, με την ενσωμάτωση νέων γραμματικών στοιχείων σε κείμενα που συντάσσονται ειδικά για να επιδείξουν τον τύπο, τη λειτουργία και το νόημά τους».

Με βάση τα πιο πάνω, διακρίνεται η αναγκαιότητα υιοθέτησης της λειτουργικής προσέγγισης στη διδασκαλία της γραμματικής, όπου αφετηρία της κάθε διδακτικής πρακτικής θα αποτελεί η γλωσσική λειτουργία, δηλαδή τι επιτελεί η γλώσσα και πώς (Τσιπλάκου, 2014). Οι γραμματικές γνώσεις, με βάση την προσέγγιση αυτή, γίνονται ευκολότερα αντιληπτές για τα παιδιά, όταν συνδέονται με κειμενικά και κοινωνικά περιβάλλοντα χρήσης. Και αυτό γιατί «η δεύτερη γλώσσα μπορεί να διαφέρει δομικά από την πρώτη γλώσσα, αλλά τα κειμενικά είδη και οι γλωσσικές λειτουργίες να είναι παρόμοια και αναγνωρίσιμα» (Τσιπλάκου, 2014: 31).

Δύο προσεγγίσεις οι οποίες συνάδουν με τη φιλοσοφία της λειτουργικής προσέγγισης στη διδασκαλία της γραμματικής είναι η προσέγγιση της
Εστίασης στον Τύπο και η προσέγγιση της Διδασκαλίας μέσω γλωσσικής επεξεργασίας, οι οποίες βοηθούν στην υπόρρητη διδασκαλία της γραμματικής και οι οποίες αξιοποιούν τα γλωσσικά εισαγόμενα. Στις προσεγγίσεις αυτές, αποφεύγεται η χρήση μεταγλώσσας, ιδιαίτερα στα αρχάρια επίπεδα (π.χ. δεν λέμε στα παιδιά «σήμερα θα μάθουμε τους χρόνους», «μετατρέψτε τα ρήματα στον Αόριστο» κ.ο.κ) (Παπαδοπούλου & Αγαθοπούλου, 2014∙ Μητσιάκη, 2018).

Η Εστίαση στον τύπο προβλέπει τη διδασκαλία ενός γραμματικού στοιχείου με το στρέψιμο της προσοχής του/της μαθητή/μαθήτριας σε αυτό το στοιχείο. Το φαινόμενο στο οποίο θα εστιάσει η διδασκαλία μας, μπορεί να παρουσιαστεί σε ένα κείμενο με τα γράμματα χρωματιστά ή υπογραμμισμένα. Δίνονται δηλαδή στα παιδιά ευκαιρίες να έρθουν σε επαφή με κείμενα και πολλά παραδείγματα τα οποία περιλαμβάνουν το υπό εξέταση στοιχείο, το οποίο ποτέ δεν διδάσκεται ρητά αλλά προσεγγίζεται μόνο νοηματικά (Παπαδοπούλου & Αγαθοπούλου, 2014∙ Μητσιάκη, 2018). Δηλαδή, «οι τυχόν ερωτήσεις ή άλλες δραστηριότητες που συνοδεύουν τα κείμενα δεν επικεντρώνονται στα γραμματικά στοιχεία που έχουν τονιστεί» (
White, 1988: όπως αναφ. στο Παπαδοπούλου & Αγαθοπούλου, 2014: 4) και αναλύονται μόνο για το νόημά τους.

Η
Διδασκαλία βάσει γλωσσικής επεξεργασίας δίνει επίσης βαρύτητα στο νόημα κατά τη διδασκαλία γλώσσας. Οι δραστηριότητες που βασίζονται στην προσέγγιση αυτή δίνουν εμπλουτισμένα και κατανοητά γλωσσικά εισαγόμενα (Μητσιάκη, 2018). Η προσέγγιση αυτή «υιοθετεί την αντίληψη ότι η επεξεργασία κατανοητών γλωσσικών εισαγόμενων οδηγεί σταδιακά στη γλωσσική μάθηση» (Παπαδοπούλου & Αγαθοπούλου, 2014: 5). 

Παραδείγματα πρακτικών εφαρμογών και δραστηριοτήτων με βάση τις δύο αυτές προσεγγίσεις (εστίαση στον τύπο και διδασκαλία βάσει γλωσσικής επεξεργασίας) υπάρχουν στο άρθρο των Παπαδοπούλου και Αγαθοπουλου
Σύγχρονες προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γραμματικής της ελληνικής ως δεύτερης γλώσσας.

Τους/τις εκπαιδευτικούς, πέρα από τις μεθοδολογικές επιλογές, απασχολεί συνήθως και η εύρεση κατάλληλου υλικού για τη διδασκαλία των φαινομένων της γραμματικής, με βάση το οποίο θα βρίσκουν κατάλληλα παραδείγματα και υποδείγματα που θα τους/τις βοηθούν στη δική τους παραγωγή υλικού. Έτσι, οδηγούμαστε στο ερώτημα του αν υπάρχουν πηγές εύρεσης υλικού που να αφορά στη διδασκαλία της γραμματικής στην ελληνική ως δεύτερη/ξένη γλώσσα.

Πού μπορώ να βρω βοηθητικό υλικό (δραστηριότητες και άρθρα) για τη διδασκαλία της γραμματικής στην Ελληνική ως δεύτερη γλώσσα;

Στο διαδίκτυο διατίθεται πληθώρα υλικού που σχετίζεται με τη διδασκαλία της γραμματικής στην Ελληνική ως δεύτερη γλώσσα.

Το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, ανέπτυξε έναν
κατάλογο διδασκαλίας βασικών γραμματικών φαινομένων ανά επίπεδο ελληνομάθειας.

Στο πλαίσιο του προγράμματος «Διάπολις» αναπτύχθηκε μια πολύ αξιόλογη «
Λίστα δραστηριοτήτων», η οποία περιλαμβάνει σχέδια μαθήματος και φύλλα εργασίας, στα οποία η γραμματική διδάσκεται κυρίως μέσω των προσεγγίσεων της εστίασης στον τύπο και της διδασκαλίας βάσει γλωσσικής επεξεργασίας.

Το «Πρόγραμμα Εκπαίδευσης Μουσουλμανοπαίδων 2002 - 2008», υπό τη δράση «Γραμματική και Διδασκαλία», οργάνωσε τα γραμματικά φαινόμενα της Ελληνικής γλώσσας, αντιστοιχίζοντάς τα με προτάσεις διδασκαλίας καθώς και σημειώνοντας για το κάθε φαινόμενο τις πιθανές δυσκολίες κατανόησής του από τους/τις μη μητρικούς/μητρικές ομιλητές/ομιλήτριες. Στη βάση της κατάταξης των φαινομένων, διατίθενται έτοιμες και διάφορες δραστηριότητες.

Το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου, στο πλαίσιο του Προγράμματος «Μέτρα για βελτίωση της κοινωνικής και εκπαιδευτικής ένταξης παιδιών τρίτων χωρών στην Κύπρο», ανέπτυξε πλατφόρμα αυτοεπιμόρφωσης εκπαιδευτικών για την «Ενίσχυση Ελληνομάθειας και της Πολυγλωσσίας», η οποία αναπτύσσεται με τη μορφή διαδραστικών παρουσιάσεων και αποτελείται από τέσσερα κεφάλαια: Διαχείριση Κοινωνικοπολιτισμικής ετερότητας στο σχολείο, Πολυγλωσσία, Ελληνικά ως δεύτερη γλώσσα Ι και Ελληνικά ως δεύτερη γλώσσα ΙΙ. Το κάθε κεφάλαιο αποτελείται από πέντε μαθήματα, στο τέλος των οποίων υπάρχουν δραστηριότητες αυτοαξιολόγησης. Βασικό κομμάτι των μαθημάτων τα οποία περιλαμβάνονται στην πλατφόρμα αφορά σε θέματα διδασκαλίας της γραμματικής (Συνήθη λάθη στα Ελληνικά από τα εν δυνάμει δίγλωσσα παιδιά, Διδασκαλία της ρηματικής όψης της Ελληνικής και ανάπτυξη υλικού, Οι ιδιαιτερότητες της ελληνικής γλώσσας και ο τρόπος διδασκαλίας τους σε μη φυσικούς/φυσικές ομιλητές/ομιλήτριες, Βασικά στοιχεία γραμματικής και συντακτικού για τα επίπεδα ελληνομάθειας (Κ.Ε.Π.Α.), Η διδασκαλία της Γραμματικής). Η
πρόσβαση στην πλατφόρμα είναι δωρεάν για όλους/όλες τις εκπαιδευτικούς.


Βιβλιογραφία

Kοινό Ευρωπαϊκό Πλαίσιο Αναφοράς για τις γλώσσες: Eκμάθηση, διδασκαλία, αξιολόγηση (ελληνική μετάφραση) (2008). Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. Διαθέσιμο στο http://www.pi-schools.gr/lessons/english/pdf/cef_gr.pdf

Μητσιάκη, Μ. (2018). Ελληνική ως Δεύτερη Γλώσσα Ι, ΙΙ (Ενίσχυση Ελληνομάθειας και Πολυγλωσσίας). Πλατφόρμα – Ανοικτό Μάθημα του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου Κύπρου για τους/τις εκπαιδευτικους. Λευκωσία: Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου.

Παπαδοπούλου, Δ. & Αγαθοπούλου, Ε. (2014). Σύγχρονες προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γραμματικής της ελληνικής ως δεύτερης γλώσσας. Στο Κατσαρού, Ε. & Λιακοπούλου, Μ. (επιμ.). Θέματα Διδασκαλίας και Αγωγής στο Πολυπολιτισμικό Σχολείο. Ενότητα Β, σ.397 – 418. Θεσσαλονική: Access Γραφικές Τέχνες.

Τσιπλάκου, Σ. (2014). Η λειτουργική διδασκαλία της γραμματικής και η διδασκαλία της λειτουργικής γραμματικής. [Παρουσίαση 2ου Παγκύπριου Συνεδρίου του έργου «Μάθε Ελληνικά και ζήσε στην Κύπρο»]. Διαθέσιμη στο http://www.pi.ac.cy/pi/files/epimorfosi/entaxi/leitourgiki_grammatiki.pdf, 08.08.2020.


Αρθρογράφος

Η Δέσπω Κυπριανού είναι εκπαιδευτικός δημοτικής εκπαίδευσης με μεταπτυχιακές σπουδές στις Επιστήμες της Αγωγής και τις Σπουδές Φύλου, καθώς και  Διδακτορικές Σπουδές στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα σχετίζονται με τη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση, τη Μετανάστευση και τη Διδασκαλία της Ελληνικής ως δεύτερης/ξένης γλώσσας. Έχει εργαστεί σε δημοτικά σχολεία της Κύπρου, στο Σχολείο Ελληνικής Γλώσσας του Πανεπιστημίου Πατρών, και στα σχολεία της Παροικίας στο Λονδίνο. Τα τελευταία χρόνια εργάζεται με απόσπαση στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου και ως Συνεργαζόμενο Εκπαιδευτικό Προσωπικό στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας. Email: debbieki8.31@gmail.com

Photo credit: School photo created by jcomp - www.freepik.com

Post a comment

0 Comments