Ηλεκτρονική πλατφόρμα «Χιούμορ και Κριτικός Γραμματισμός»: ένα χρήσιμο εργαλείο για τη διδασκαλία της Ελληνικής

Η σε βάθος εκμάθηση μιας γλώσσας χρειάζεται τόσο μια συνολική εποπτεία των υφολογικών ποικιλιών της όσο και μια κριτική ανάγνωση των κειμένων της. Ανάμεσα στις πολλές εκφάνσεις της γλώσσας, το χιούμορ ξεχωρίζει για τον ιδιαίτερο ρόλο που μπορεί να παίξει στη γλωσσική εκμάθηση.

Η ερευνητική μας ομάδα δημιούργησε την ηλεκτρονική πλατφόρμα (Wiki) «Χιούμορ και Κριτικός Γραμματισμός» με σκοπό να διευκολύνει την ενσωμάτωση χιουμοριστικών κειμένων (γραπτών και προφορικών, συχνά με τη συνοδεία εικόνας και ήχου) στη γλωσσική διδασκαλία, υποστηρίζοντας τη σκοπιά του κριτικού γραμματισμού.

Τα χιουμοριστικά κείμενα στη γλωσσική διδασκαλία

Πέρα από τα διαπιστωμένα οφέλη της χρήσης του χιούμορ στην τάξη (βλ. το σημαντικό εγχειρίδιο των Bell & Pomerantz, 2016), η εστίαση σε χιουμοριστικά κείμενα ως αντικείμενο διδασκαλίας προσφέρει μια πολυεπίπεδη θεώρηση της γλώσσας. Μέσα από τα χιουμοριστικά κείμενα οι μαθήτριες και οι μαθητές ανακαλύπτουν:

(1) Τις ομοιότητες, διαφορές και επί μέρους χαρακτηριστικά πολλαπλών ειδών κειμένων (π.χ. διαφήμιση, τηλεοπτική σειρά, ανέκδοτο, κωμικογράφημα)
(2) Τα διαφορετικά γλωσσικά ύφη (επίσημο, ανεπίσημο/συνομιλιακό) που αντιστοιχούν σε διαφορετικά είδη κειμένων και τα επίπεδα της γλώσσας που αλλάζουν ανάλογα με το κάθε ύφος (π.χ. λεξιλόγιο, παγιωμένες εκφράσεις, γραμματικές καταλήξεις, σύνταξη)
(3) Τους μηχανισμούς με τους οποίους λειτουργεί το χιούμορ (π.χ. λογοπαίγνια, ατάκες, ανάμειξη αταίριαστων καταστάσεων ή αταίριαστων γλωσσικών στοιχείων)
(4) Τις πολιτισμικές αναφορές στις οποίες βασίζεται – και με τις οποίες παίζει – το χιουμοριστικό κείμενο

Παράλληλα με τη συζήτηση και σύγκριση των κειμένων, η εξοικείωση με τα δομικά και γλωσσικά χαρακτηριστικά του χιούμορ δίνει μια εξαιρετική ευκαιρία εξάσκησης στην παραγωγή λόγου: η δημιουργία (γραπτών, προφορικών ή/και συνοδευόμενων από πολυμέσα) χιουμοριστικών κειμένων είναι μια άσκηση που αναπτύσσει πολύπλευρα τις γλωσσικές δεξιότητες.

Τι είναι ο κριτικός γραμματισμός;

Ο κριτικός γραμματισμός διαφέρει από την εγγραματοσύνη στο ότι δεν αρκείται στη δυνατότητα ανάγνωσης και κατανόησης ενός κειμένου, αλλά επιτρέπει μια βαθύτερη επίγνωση των στόχων, των κινήτρων και των υπόρρητων παραδοχών ή προκαταλήψεων που μπορεί να έχει το κείμενο. Για την ανάπτυξη των δεξιοτήτων αυτών απαιτούνται οι κατάλληλες εκπαιδευτικές/μαθησιακές διαδικασίες. Τέτοιες διαδικασίες και πρακτικές (όπως συζητάει η συνεργάτιδα της πλατφόρμας Βίλλυ Τσάκωνα στο πιο πρόσφατο βιβλίο της) περιλαμβάνουν την ανάγνωση παράλληλων κειμένων (προς σύγκριση/αντιδιαστολή) και τη συζήτηση ερωτημάτων όπως «για ποιο λόγο / ποιο σκοπό φτιάχτηκε το κείμενο;», «τι αξίες προβάλλει;», «ποιες κοινωνικές ομάδες ή φαινόμενα αναπαριστά και από τι οπτική γωνία;» και «θα μπορούσε να έχει γραφτεί διαφορετικά;». Αυτό το τελευταίο ερώτημα αποτελεί έναυσμα μιας ακόμα σημαντικής δραστηριότητας κριτικού γραμματισμού που είναι η «αναπλαισιωμένη» παραγωγή λόγου, η παραγωγή, δηλαδή, ενός κειμένου που είναι μεν συναφές αλλά λειτουργεί σε διαφορετικό (κοινωνικό, επικοινωνιακό, ιδεολογικό) πλαίσιο από το αρχικό.

Επιστρέφοντας στο παράδειγμα των χιουμοριστικών κειμένων, όταν αυτά εξετάζονται στο πλαίσιο του κριτικού γραμματισμού μπορούν να αποκαλύψουν πολλά – και κάποιες φορές απροσδόκητα – ευρήματα. Για παράδειγμα, η έρευνα της συνεργάτιδας της πλατφόρμας Βάσιας Τσάμη (βλ. διδακτορική διατριβή, άρθρο σε συνεργασία με την Άννα Φτερνιάτη και τον Αργύρη Αρχάκη) περιστρέφεται γύρω από τις προκαταλήψεις απέναντι σε ορισμένες γεωγραφικές ποικιλίες της Ελληνικής, όπως αυτές αναδύονται μέσα από χιουμοριστικά κείμενα μαζικής κουλτούρας.

Αξίζει δε να σημειωθεί ότι τόσο στο Ελληνικό όσο και το Κυπριακό σχολείο έχουν γίνει και εξακολουθούν να γίνονται προσπάθειες στροφής προς τον κριτικό γραμματισμό, του οποίου η καίρια σημασία έχει ερευνηθεί ευρέως τόσο διεθνώς όσο και με συγκεκριμένη έμφαση στα Ελληνικά δεδομένα.

Η οργάνωση και οι λειτουργίες της πλατφόρμας

Η πλατφόρμα «Χιούμορ και Κριτικός Γραμματισμός» (humor-literacy.eu) είναι μια διαδραστική βάση δεδομένων σε μορφή Wiki. Απευθύνεται σε όλες τις βαθμίδες της διδασκαλίας της Ελληνικής γλώσσας ως μητρικής ή ως δεύτερης/ξένης. Η οργάνωση του χιουμοριστικού υλικού έχει γίνει με τρόπο που διευκολύνει τις διδακτικές πρακτικές του κριτικού γραμματισμού.

Συνοπτικά, η πλατφόρμα περιλαμβάνει:

(1) Αρχείο χιουμοριστικού υλικού (κείμενο, εικόνα, ήχος) με ενδεικτικά σχόλια
(2) Δυνατότητα πολλαπλών κατηγοριοποιήσεων του υλικού (π.χ. ανά κειμενικό είδος, ανά είδος χιούμορ, ανά ιδεολογικό περιεχόμενο)
(3) Λήμματα-κατηγορίες που περιέχουν επεξηγήσεις και πληροφορίες για την/τον εκπαιδευτικό με αναφορές στη σύγχρονη βιβλιογραφία
(4) Ενδεικτικά σχέδια μαθήματος και δραστηριότητες
(5) Εργαλείο κατασκευής σχεδίων μαθήματος
(6) Δυνατότητα διεπίδρασης/σχολιασμού των λημμάτων για τους/τις εκπαιδευτικούς που επιθυμούν να εγγραφούν στο Wiki

Οι εκπαιδευτικοί μπορούν, επομένως, να χρησιμοποιήσουν την πλατφόρμα με πολλούς τρόπους και για διαφορετικούς σκοπούς. Μπορούν, για παράδειγμα, να τη χρησιμοποιήσουν πρωτίστως για την εύρεση κατάλληλων κειμένων, σχετικών με τη θεματολογία του μαθήματός τους. Μπορούν, εναλλακτικά, να ξεκινήσουν εξερευνώντας σε βάθος τους μηχανισμούς χιούμορ που χρησιμεύουν στη διδασκαλία γλωσσικών στοιχείων. Τέλος, μπορούν να κατασκευάσουν ένα ολόκληρο σχέδιο μαθήματος στα πλαίσια του κριτικού γραμματισμού, το οποίο να ξεκινά από την ανάγνωση και συζήτηση ενός κειμένου και να καταλήγει σε ασκήσεις αναπλαισιωμένης παραγωγής λόγου.

 Αρθρογράφος

Η Ελένη Καπογιάννη είναι Λέκτορας Γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο του Kent και είναι η επιστημονική υπεύθυνη του προγράμματος «Χιούμορ και Κριτικός Γραμματισμός». Δραστηριοποιείται ερευνητικά στο χώρο της Πραγματολογίας και της Ανάλυσης Λόγου, με έμφαση στη μη-κυριολεκτική γλώσσα και το χιούμορ. Έχει ασχοληθεί εκτενώς με τη λεκτική ειρωνεία και τις διαλογικές, κοινωνικές και πολιτισμικές της εκφάνσεις, καθώς και με συναφή φαινόμενα όπως η παρωδία και η μεταφορά.

Photo credit: 
Woman photo created by drobotdean - www.freepik.com

Post a comment

0 Comments